Vrije wil:

kunnen we zelf sturen of regelt het onbewuste alles?

Roos Vonk
Ga ik nu mijn column schrijven, of ga ik de krant lezen, of een ommetje maken. Ik kan kiezen. Ik heb een vrije wil. U ook: gaat u verder met lezen, of bladert u door? Sta er eens bij stil: Wat gaat u doen? Als u nu opeens zou doorbladeren, terwijl u van plan was dit te gaan lezen, zou dat dan de ultieme demonstratie zijn van uw wilsvrijheid? Of juist niet? (U wilde het immers juist gaan lezen!

Wat u ook doet, onderzoeksresultaten suggereren dat de beslissing in uw brein allang genomen is voordat u denkt dat u een beslissing neemt. In een onderzoek moesten mensen bijvoorbeeld links of rechts een knop indrukken, en ze moesten het zeggen als ze gekozen hadden. Hersenactiviteit wees uit dat de beslissing al genomen was vóórdat de deelnemers het zeiden. Dus de volgorde was: 1) beslissing (hersenen), 2) bewustzijn van de beslissing en (3, maar vrijwel gelijktijdig) handeling. Omdat (1) onbewust is en (2) altijd samengaat met (3), clíjkt het alsof we beslissen en daarop handelen. Maar de werkelijke bron van onze keuzes is onbewust. In feite is het leeuwedeel van wat we doen onbewust. 95%, zeggen deskundigen, maar die schatting is gebaseerd op een grapje van John Bargh, de autoriteit op dit gebied. Toen men hem op een congres vroeg hoeveel procent van wat we doen, denken en voelen onbewust is, zei hij 94,8 %. Daar bedoelde hij mee dat we geen idee hebben. Maar dat het veel is, dat staat wel vast.

U kunt dus wel besluiten om te stoppen met lezen, maar de oorzaak van dat besluit is onbewust en daar hebt u geen invloed op.

Dit soort resultaten heeft enkele wetenschappers tot de conclusie gebracht dat mensen geen vrije wil hebben: we hebben de illusie dat we zelf kiezen, maar in werkelijkheid worden besluiten genomen door onbewuste drijfveren, die weer worden beïnvloed door genetische en omgevingsfactoren, waar we óók al geen invloed op hebben.

Dus het maakt niks uit wat u zit te deliberen, of u door zult lezen of niet; het resultaat staat al vast. In feite kunnen we heel goed zonder al die bewuste afwegingen die we de hele dag maken; de werkelijke beslissingen worden niet bewust genomen. Onze bewuste wil is eigenlijk een soort kabinet-Balkenende dat zegt: kijk eens, wij hebben de economische groei versterkt, terwijl alle economen zeggen dat die groei er toch wel vanzelf geweest zou zijn.

Nu ben ik van dit laatste wel overtuigd, maar dat we geen vrije wil hebben, daar heb ik moeite mee. Dat al onze keuzes een oorzaak hebben en dat alles dus érgens door bepaald wordt, pleit niet tegen de vrije wil. Stel dat het anders was, en dat keuzes geen oorzaak hadden, dan zou het mogelijk zijn dat u opeens merkt dat u A aan het doen bent terwijl u juist B wilde doen. Dat lijkt me helemáál geen goeie zaak voor de vrije wil.

Belangrijker is dat we met ons bewustzijn weliswaar vaak achter de feiten aanlopen, maar wel degelijk óók input kunnen verschaffen aan ons onbewuste. Het onbewuste wordt immers niet alleen gestuurd door genetische en situationele krachten, maar ook door onze eigen bewuste gedachten. Die kunnen weer een onbewust besluit teweegbrengen. Zelfs al zou je maar 1% van de tijd bewust kiezen, dan is dat al van wezenlijk belang. Denk eens aan een auto, die rijdt 99% van de tijd rechtdoor. Als je zou zeggen dat je bij het produceren of rijden in een auto geen rekening hoeft te houden met die 1% dat hij een bocht maakt, zou je een kapitale fout maken. Zo is het ook met ons bewuste. Die 1% of wat het ook is maakt het verschil tussen een auto die maar één kant op kan, een dier dat volledig wordt bestuurd door instincten, en een mens die zijn leven zelf een wending kan geven.

* Deze column is verschenen in Psychologie Magazine en staat tevens in Ego’s en andere ongemakken van Roos Vonk, Scriptum, najaar 2009.